Szczecin, 11.03.2010r.

dr Mariusz Szajda

recenzent: prof. Ryszard Tokarczyk

 

Sztuka ukryta pod ziemią – katakumby


        Sztuka pierwszych chrześcijan, powstająca w basenie Morza Śródziemnego, ukazywała przede wszystkim przynależność religijną pierwszych wyznawców Jezusa z Nazaretu. Chrześcijaństwo powstało i rozwijało się na początku w Palestynie. Rozwój tej religii związany był z działalnością apostolską pierwszych uczniów – głównie św. Piotra i św. Pawła z Tarsu. Ich misje ewangelizacyjne owocowały powstawanie coraz to nowych gmin chrześcijańskich. Na początku wyznawcy Chrystusa spotykali się potajemnie na modlitwie w prywatnych domach. Krwawe prześladowania które miały miejsce w II i szczególnie w III wieku spowodowały, że Chrześcijaństwo było religią tylko dla wtajemniczonych. Ogromna zmiana dokonała się za sprawą edyktu mediolańskiego w 313 roku. Został on ogłoszony wspólnie przez cesarza wschodniej części Imperium Rzymskiego Licyniusza cesarza zachodniej części Imperium Rzymskiego Konstantyna Wielkiego oraz w 313 w Mediolanie. Dokument ten wprowadził wolność wyznania w całym Cesarstwie Rzymskim. Od tego momentu chrześcijanie mogli bez przeszkód wyznawać swoją religię. Edykt ten umożliwił także gruntów kościelnych i zwrot budynków gminom chrześcijańskim. Już w 380 roku Chrześcijaństwo stało się w Cesarstwie Rzymskim religią państwową. Piętnaście lat później cesarstwo podzieliło się na dwie części: Wschodnią i Zachodnią, co niewątpliwie wpłynęło na dwutorowy kierunek rozwoju chrześcijaństwa, a co za tym idzie także sztuki chrześcijańskiej.    

            Współcześnie sztukę wczesnochrześcijańską podzielić możemy na dwa okresy: od II w. do 313 r.(czyli wydania edyktu mediolańskiego) , oraz drugi okres od 313 r. do VII w.    

        Świetnie zachowanymi do dziś zabytkami sztuki wczesnochrześcijańskiej jest: malarstwo katakumbowe (do najstarszych zaliczane są przykłady malarstwa, odnalezione w katakumbach rzymskich), architektura, rzeźba (głównie sarkofagi, pojedyncze figurki), wyroby rzemiosła.

            Na szczególną uwagę zasługują katakumby. Słowo katakumby pochodzi od greckiego kata kymbe - blisko jamy, blisko wydrążenia. Były to podziemne cmentarze w postaci nieregularnie rozplanowanego systemu korytarzy. Były one budowane najczęściej na kilku kondygnacjach, rozgałęziających się i przechodzących w komory grobowe. Cmentarze według zwyczajowego prawa rzymskiego były nietykalne i święte, dzięki temu pozostawiano dużą swobodę w wyborze sposobu chowania zmarłych. Dzięki temu chrześcijanie pomimo niesprzyjających warunków dla praktykowania religii przed 313 rokiem, mogli przeprowadzać pochówek w taki sposób jaki był odpowiedni dla ich praktyki kultycznej. Na ścianach podziemnych korytarzy umieszczano, jedne nad drugimi, .liczne miejsca grobowe, tzw. loculi . Katakumbowe korytarze prowadziły także do pomieszczeń grobowych (tzw. cubiculum). Część tych pomieszczeń była ozdobiona malarsko. Przede wszystkim mogli sobie na taki sposób zdobienia miejsc grobowych pozwolić jedynie najbogatsi obywatele. Zatem to własnie katakumby dostarczają nam jednych z najstarszych zabytków sztuki chrześcijańskiej. Działki na których znajdowały się cmentarze były własnością prywatną i to głównie ich właściciele decydowali o urządzeniu i dekoracji tych miejsc. Dzisiaj te podziemne cmentarze dostarczają wielu przykładów  malowideł z elementami ikonografii chrześcijańskiej. Rzymskie cmentarze katakumbowe budowane były zgodnie z zakazem wykonywania pochówków w obrębie pomerium, poza granicami miasta. Do najstarszych i najlepiej zachowanych należą: katakumby Domitilli (Domitylli), Kaliksta, Priscilli (Pryscylli), Piotra i Marcelina oraz katakumby zbudowane przy Via Latina. Lokalizacja Rzymu jako miasta leżącego na warstwach tufu wulkanicznego, sprzyjała drążeniu i budowie podziemnych nekropolii. Tuf wulkaniczny był materiałem łatwy do cięcia, a z drugiej strony szybko twardniejącym pod działaniem czynników atmosferycznych. Malarstwo katakumbowe oparte było na ówczesnym malarstwie rzymskim. Choć sztuka rzymska była zasadniczo sztuką pogańską i zasadniczo różniła się tematyką, to jednak wiele elementów i sposobów przedstawiania postaci zostało z niej zaczerpniętych.

            Pierwsze malowidła katakumbowe oparte były na tzw. stylu linearnym. Styl ten polegał na tym, że sklepienia i ściany malowano jasnymi kolorami i dzielono liniami tworzącymi siatkę. Wewnątrz powstałych w ten sposób powierzchni umieszczano pojedyncze przedstawienia. Najstarsze przykłady takich malowideł odnaleźć można w katakumbach Domitilli: cubiculum Dobrego Pasterza (pierwsze dziesięciolecie III wieku); w katakumbach Kaliksta: krypty Lucyny (20. III w.), kaplice Sakramentów (ok. połowy III w.). Przesłanie jakie płynie z malowideł katakumbowych jest dal różnych miejsc dość podobne. Najczęściej jest to prośba o ratunek przed grzechami, uwielbienie dla Boga, czy tez obietnica zbawienia. Korzystanie przez pierwszych chrześcijan z warsztatu rzymskiej sztuki pogańskiej powodowało, że próbowano przy pomocy starych środków przedstawiać nowe treści religijne. Bardzo często nawiązywano do różnych przekazów biblijnych, jak chociażby: historia Mojżesz który wyprowadziwszy lud z niewoli egipskiej uderza w skałę laską  i wydobywa z niej życiodajną wodę, historia Noego, który ratuje siebie, rodzinę i zwierzęta przed wodami potopu, historia Jonasza uwięzionego we wnętrzu ryby, ofiara jaką składa Abraham – oddając Bogu swojego jednorodzonego syna , chrzest i cuda Jezusa, ostatnia wieczerza itd. Artyści tworzący w katakumbach wymienione przedstawienia biblijne, korzystali często z elementów i tematów bukolicznych takich jak:: pory roku, pasterze, pejzaże, amorki, kwiaty itp. Chciano tym ukazać, że chrześcijanin żyjący pośród tego świata, wychwala Boga za to że może go wielbić za wszelakie dary jakie Stwórca mu zsyła.

            W III wieku twórcy malarstwa katakumbowego w sposób szczególny odwołują się do symboliki. Korzystając z rzymskiej tradycji pogańskiej np. pory roku oznaczały przemijalność ludzkiego życia. Natomiast symbolika dotycząca tematyki chrześcijańskiej była szczególnie obfita np. ryba oznaczała Chrystusa, światło kaganka – oświeconych w wierze, krzyż – mękę Pańską i narzędzie zbawienia ludzi, orant czyli człowiek ze wzniesionymi rękami w geście modlitwy oznaczał pobożność.  Podobnie odwoływano się do scen starotestamentalnych gdzie chociażby Jonasz był figurą zmartwychwstałego Chrystusa.    

            Dzisiaj zwiedzając rzymskie katakumby można odnaleźć te niezwykłe świadectwa działalności pierwszych chrześcijan. Warto przytoczyć kilka przykładów. Pierwszym cmentarzem rzymskim były katakumby św. Kaliksta. To właśnie w odniesieniu do tego miejsca po raz pierwszy użyto terminu τò κοιμετήριον jako cmentarza chrześcijańskiego. Z upływem czasu katakumby rozrastały się i już po kilku latach zajmowały kilka poziomów. Dzisiaj przypuszcza się że jest tam około pół miliona grobów na terenie ok. 35 hektarów. W katakumbach św. Kaliksta znajdują się następujące wizerunki: agape – jako uczty miłości; chrzest, chleb i ryby symbolizujące eucharystię, Jezus Dobry Pasterz. Inne podziemne cmentarze także bogate są w twórczość wczesnochrześcijańską. W katakumbach Domitilli odnaleźć można wizerunki: Jezus Chrystus jako nauczyciel, Jezus Chrystus Dobry Pasterz. W katakumbach Priscylli malowidła: Agape jako uczta miłości, trzech młodzieńców w piecu ognistym, Jezus Chrystus Dobry Pasterz, Jonasz, orant. W katakumby Marcelina i Piotra znajdują się następujące wizerunki: Adam i Ewa, agape jako uczta miłości, chrzest, Chrystus tronujący, Jezus jako baranek z atrybutami zmartwychwstania, Jonasz, oranci.            

            Wszystkie te przedstawienie są świadectwem wiary pierwszych chrześcijan. Wyrażają także ogromną potrzebę wizualizacji treści religijnych. Jest to o tyle śmiałe, że chrześcijaństwo które wywodzi się z judaizmu niejako przeciwstawia się żydowskiemu zakazowi jakichkolwiek wizualizacji Boga. Sztuka która rozwinęła się w podziemiach katakumb wywarła duży wpływ na dalsze kierunki rozwoju twórczości chrześcijańskiej.

 

Bibliografia:

Filarska B., Początki sztuki chrześcijańskiej, Lublin 1986.

Jastrzębowska E., Sztuka wczesnochrześcijańska, Warszawa 1988.

Hollingsworth M., Sztuka w dziejach człowieka, Warszawa 2006.

Stopniak F., U źródeł chrześcijaństwa, Warszawa 1982.

Wronikowska B., Vestigia Christianorum. Świadectwa obecności chrześcijan w Rzymie przedkonstantyńskim, Lublin 1994.