Szczecin, 15.01.2012r.

dr Mariusz Szajda

recenzent: prof. Ryszard Tokarczyk

 

 Hagia Sophia jako przykład sztuki bizantyjskiej

 

    Sztukę bizantyjską podzielić można na trzy okresy: okres pierwszy od założenia Konstantynopola do upadku ikonoklazmu w 843 r. nazywany jest okresem wczesnobizantyjskim, okres drugi (867-1204), określany jest jako renesans architektury bizantyjskiej. Okrest ten kończy zajęciem Konstantynopola przez krzyżowców w 1204 i historii sztuki nazywany jest też okresem średniobizantyjskim. Trzeci okres, związany jest z restauracją cesarstwa (1261-1453) i kończy się zdobyciem Konstantynopola przez Turków. Nazywa się go okresem późnobizantyjskim.

    Jednym z najciekawszych przykładów sztuki wczesnobizantyjskiej jest zbudowany w 537 r. w Konstantynopolu kościół Hagia Sophia. Nazwa kościoła oznacza "mądrość Bożą" i odnosi się do jednego z najbardziej znanych atrybutów Boga. Został on ufundowana przez cesarza Justyniana I Wielkiego. Obecna kształt świątyni jest owocem prac budowlanych w latach 532 - 537. Po zajęciu Konstantynopola przez Turków w 1453 r., bazylika staciła swoje pierwotne przeznaczenie i został zamieniona na meczet (wtedy m.in. dobudowano minarety). Kształt kościoła to z jednej strony budowla na planie centralnym o wymiarach 71 m x 77, a z drugiej strony posiada cechy typowej bazyliki. Nawa środkowa w swojej centralnej części została przykryta znacznych rozmiarów kopułą o średnicy podstawy wynoszącej 31,2 m na osi krótszej, natomiast 32,8 m na osi dłuższej. Wysokość kościoła liczona od posadzki do najwyższego punktu kopuły to wielkośc rzędu 55,6 m. Niezwykle interesująca konstrukcja budowli opiera się na umieszczonych w narożach kwadratu czterech potężnych filarach , oraz 107 kolumnach. Takie ustawienie filartów wyznacza kwadrat w który zostało wpisane koło — plan podstawy kopuły. Interesującym rozwiązaniem architektonicznym dotyczącym sposobu osadzenia kopuły i przenoszenia jej znacznego obciążenia są cztery pendentywy (nazywane także żagielkiem – oznaczają element narożny w postaci sklepienia o kształcie trójkąta sferycznego. To właśnie umożliwia przejście z planu kwadratu do koła, na którym opiera się kopuła). Bazy kolumn oraz posadzki zostały wykonane z ciemnoszarego marmuru. Świetnie współgra to z kolumnami, do których wyrobu użyto w większości zielony marmur. Misterny relief o motywach roślinnych i geometrycznych oplata kapitele kolumn, nadłucza arkad i gzymsy. Interesującym elementem architektury kościoła  jest głowica koszyczkowa. Zostałą ona skonstruowana z liści akantu, natomiast motywem dekoracyjnym służącym do ozdobienia kapiteli są różne formy plecionek oraz ciekawie dobrane figury w postaci ptaków i zwierząt.

 

 

Hagia Sophia to ogromny zbiór świetnie zachowanych mozaik, choć większośc z nich powstała po okresie ikonoklazmu. Mozaika w tympanonie bramy cesarskiej pochodzi z końca IX lub początku X wieku. Przedstawia ona Chrystusa Pantokratora. W formule ikonograficznej Jezus Chrystus jako sędzia i władca ukazany został jako siedzący na wysadzanym klejnotami tronie król. W lewej ręce trzyma On otwartą księgę Ewangelii Śiwiętej, natomiast prawą ręką udziela błogosławieństwa. W otwartych stronach Księgi dostrzec można następującą inskrypcję: "Pokój z Tobą, Ja jestem światłością świata". Słowa te pochodzą z ewangelii według świętego Jana. Mozaika ta przedstwia także postać cesarza Leon VI Filozofa, który klęczy u stóp Chrystusa. Po obu stronach postaci centralnej na mozaice znajdują się dwa medaliony. Jeden z nich przedstawia wizerunek Najświętszej Marii Panny, drugia natomiast Archanioła Gabriela. Scena ukazana na mozaice daje bardzo ważne przesłanie. Mówi ono w sposób symboliczny o władzy która jest nadawana przez Chrystusa Cesarzom bizantyńskim.

 

 

Kolejnym niezwykłaym dziełam Znajdującym się w Hagia Sophia jest mozaika umieszczona w wewnętrznym narteksie, nad wejściem południowo-zachodnim. Pochodzi ona  z 944, choć odkryta została dopiero w 1849 w trakcie remontu świątyni. Mozaika ta przedstwia cztery postacie. W części centralnej znajduje się Matka Boża siedząca na tronie bez oparcia, Natomiast jej stopy dotykają wysadzanego drogimi kamieniami piedestału. Na kolanach Maryi znajduje się Dzieciątko Jezus, które prawą ręką udziela błogosławieństwa, natomiast w lewej trzyma zwój. Po obu stronach Matki Bożej umieszczono dwóch cesarzy. Po prawej stronie znajduje się cesarz Justynian I Wielki, który prezentuje model Hagii Sofii. Po drugiej zaś stronie stoi cesarz Konstantyn I Wielki przedstawiający Maryi model nowego miasta – Konstantynopola.

 

 

W wspominanych już jako ważne rozwiązanie architektoniczne pendentywach znajdują się wizerunki serafów. Zostały one odnowione i częściowo zrekonstruowane w 1849 przez braci Fossati (dwa z nich).  Niestety tym samym pozbawiono także aniołów ich twarzy, które zostały zamalowane. Współcześnie w świątyni znajdują się cztery wyobrażenia serafów. Jeden z lepiej zachowanych widnieje na poniższym zdjęciu.

 

 

W sklepieniu głównej absydy znajduje się wizerunek Matki Boskiej z Dzieciątkiem Jezus. Mozaika ta jest pierwszą która powstała w świątyni po zakończeniu okresu ikonoklazmu. Odsłonięto ją 29 marca 867. Dokonał tego Patriarcha Focjusza I Wielki oraz dwóch innych współpanujących cesarzy: Michał III i Bazyli I. Współcześni badacze uważają, że mozaika ta jest rekonstrukcją wcześniejszej, pochodzącej z VI wieku mozaiki, zniszczonej w okresie ikonoklazmu. Obecne dzieło przedstawia siedzącą na tronie bez oparcia Maryję trzymającą na piedestale stopy. Zarówno piedestał, jak i tron przyozdobione zostały drogocennymi kamieniami. Lewą dłonią Matka Boża przytrzymuje swojego syna Jezusa, natomiast jej prawa dłoń spoczywa na prawym kolanie. Jezus, jak to już zostało przyjęte tradycyjnie w ikonografii gestem ręki udziela błogosławieństwa.

 

 

Koleją interesującą mozaiką jest przedstawienie typu Deesis znajdujące się na galerii świątyni. Wizerunek ten pochodzi z XIII w. Został on stworzony dla upamiętnienia konieca użytkowania świątyni przez katolików. Mozaika przedstawia trzy postacie. Jest to: Chrystus Pantokrator, Najświętsza Maria Panna i Jan Chrzciciel. Współcześnie badacze kultury bizantyjskiej skłaniają się ku temu, że mozaika ta jest jednym z pierwszych przykładów renesansu bizantyńskiego.

 

 

 

Ostatnią dużych rozmiarów mozaiką na którą należy zwrócić uwagę jest dzieło pochodzące z XI wieku, znajdujące się w południowej galerii świątyni, nazywane "Mozaika cesarzowej Zoe".  Na mozaice tej zostały umieszczone trzy postacie. W części centralnej znajduje się Chrystus Pantokrator. Po lewej stronie umieszczono wizerunek cesarza Konstantyna IX Monomacha który składa Jezusowi ukryte w worku kosztowności. Po przeciwnej stronie ukazano cesarzową Zoe trzymającą zwój. Nad głową cesarza znajduje się napis który głosi : "Konstantyn Monomach, pobożny władca Rzymian oraz sługa jedynego boga Jezusa". Także nad głową cesarzowej Zoe znajduje się inskrypcja która mówi: "Wielce pobożna cesarzowa Zoe". Swoistą ciekawostką jest fakt, że twarz cesarza była dwukrotnie zmieniana. Zmiany te dokonywane były za każdym razem, gdy cesarzowa wychodziła ponownie za mąż.

 Odwiedzając dziś kościół Hagia Sophia doznaje się nie tylko zachwytu nad wielościa znajdujących się tam dzieł, ale przede wszytkim wciąż po tylu latach doświadczyc można poczucia sacrum, pomimo że już od bardzo długiego czasu świątynia pełni jedynie rolę muzeum.

Bibliografia:

Kłosińska J., Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975.

Kowalczyk S., Historia kultury, Lublin 1996.

Rodley L., Byzantine Art and Architecture: An Introduction, Cambridge 1996.

Stern H., Sztuka bizantyńska, Warszawa 1975.

Nicol D. M., Konstantyn XI ostatni cesarz Bizancjum, Gdańsk 2004.

Szolginia W.,  Architektura,  Warszawa 1992.

Leszka M., Wolińska T. (red.), Konstantynopol: Nowy Rzym. Miasto i ludzie w okresie wczesnobizantyjskim, Warszawa 2011.