Szczecin 05.06.2011r.

dr Mariusz Szajda

recenzent: prof. Ryszard Tokarczyk


Sztuka Bliskiego Wschodu – starożytna Mezopotamia.

 

        Pojęciem sztuka starożytna rozumie się dzisiaj dokonania kulturowe obejmujące swym zasięgiem krainę dawnej Mezopotamii, Egiptu, Grecji i Rzymu. Zasadniczo przyjmuje się następujący podział:

—  Sztuka starożytnego Egiptu

—  Sztuka starożytnej Mezopotamii

—          Sztuka sumeryjska i akadyjska

—          Sztuka babilońska

—          Sztuka asyryjska

—          Sztuka starożytnej Persji

—  Sztuka egejska

—          Sztuka minojska

—          Sztuka cykladzka

—          Sztuka helladzka

—          Sztuka mykeńska

—  Sztuka  klasyczna

—          Sztuka starożytnej Grecji

—          Sztuka starożytnego  Rzymu

                Starożytny Bliski Wschód którego kulturę chcemy poddać analizie, obejmuje zespół cywilizacji starożytnych, skupionych przede wszystkim wokół obszaru Mezopotamii. Teren ten uznawany jest często za kolebkę ludzkiej cywilizacji. Jednakże w sensie dosłownym terytorium Starożytnego Wschodu obejmuje (zdjęcie 1): starożytny Egipt, obszary wzdłuż Morza Śródziemnego aż do Morza Czarnego wraz z Syrią i Palestyną, tereny nad Zatoką Perską: Mezopotamię północną (Asyrię) i południową (Babilonię) oraz ziemie aż do Kaukazu i Indusu.

 Zdjęcie 1 Mapa Starożytnego Wschodu

                Pierwszą znaną cywilizację Starożytnego Bliskiego Wschodu, będącą równocześnie jedną z najstarszych cywilizacją świata, stworzyli Sumerowie na terenie Mezopotamii. W kolejnych wiekach nastąpił rozwój pierwszych państw terytorialnych Imperium Akadyjskiego i Egiptu. W drugim tysiącleciu przed Chrystusem powstały kolejne semickie państwa: Babilonia i Asyria, które przetrwały w swojej historii okres stary, średni i nowy. Ok. połowy 2 tysiąclecia rozwinęły się państwa indoeuropejskich Hetytów i Hurytów.

Kultura sumeryjska i akadyjska

                Najstarsze ślady osadnictwa znalezione zostały na terenach Mezopotamii i pochodzą z 8000 r. p.n.e. Okres 6000 p.n.e. to stopniowy rozwój osadnictwa na terenach nizinnych. Około 3200 r. p.n.e. istniejące osady przekształciły się w pierwsze miasta-państwa (były to m.in. Eridu, Uruk, Ur, Girsu). Najwyższą władzę piastowali w tych miastach – państwach prawdopodobnie królowie-kapłani. Życie w nich skupione było wokół kręgów świątynnych tzw. Zigguratów (wieża świątynna o zmniejszających się schodkowo kolejnych tarasach).  Najstarsze świątynie tego typu posiadały wnętrza podzielone na trzy części. Budulcem – niestety dość nietrwałym - używanym do ich wznoszenia była suszona cegła. Ściany świątyń z zewnątrz zdobione były lizenami (występy w murze zewnętrznym). Wokół świątyń wznoszono mury zdobione mozaiką ćwiekową, utworzoną z ceramicznych stożków, barwionych na kolor niebieski lub żółtozielony. Np.  w  Uruk  wzniesione zostały dwa kręgi świątynne: ziggurat poświęcony bogu nieba Anu oraz świątynię poświęconą bogini Inanie (świątynia ta przypominała dom mieszkalny). Pomieszczenia otaczał dziedziniec, na którym umieszczano święty kamień – betyl. Sanktuarium połączone było z dziedzińcem portykiem.

                Sztuka sumeryjska i akadyjska

                Przykładem jednego z najstarszych zigguratów jest ziggurat w Ur nazywany przez Sumerów Etemennigur. Został wybudowany około 2100 p.n.e. przez Ur-Nammu i Szulgiego. Miał on budowę trójstopniowo schodkowaną, która zwężała się ku górze. Była to swoista wieża sakralna poświęcona bogu księżyca Nannie. Budowla ta wzniesiona była na fundamencie o wymiarach 65x43 m., i szczyciła się wysokością ok. 21 m. Materiałem który posłużył do jej wzniesienia, była w rdzeniu budowli suszona cegła. Z zewnątrz natomiast bryła obłożona była wypalaną cegłą. Poszczególne tarasy budowli połączone były pochylniami, natomiast wznoszące się ku górze pochylone ściany zdobione były niszami i ryzalitami. Na ostatnim, najwyższym tarasie znajdowała się niewielkich rozmiarów kaplica, do której prowadziły specjalnie skonstruowane schody, łączące najwyższą część zigguratu z najniższą.

 

Zdjęcie 2: Ziggurat w Ur

                Innym ważnym artefaktem sztuki sumeryjskiej jest pochodzący z okresu wczesnodynastycznego (2900-2334 p.n.e.), znaleziony w południowej Mezopotamii w jednym z Grobów Królewskich z Ur – tzw. SZTANDAR Z UR. Mierzy ok. 20 cm wysokości i ok. 50 cm długości. Pomimo nazwy – sztandar, jest to po prostu drewniana skrzynia o nieznanej dotąd  funkcji (przypuszcza się, że mogło być to pudło rezonansowe harfy). Skrzynka ta  z czterech stron inkrustowana jest mozaiką z muszli i lazurytem. W najwyższym pasie przedstawiono samego króla. Po jednej stronie Sztandaru z Ur ukazane zostało życie ludności w czasie trwania pokoju. Zauważyć tu można w trzech pasach kompozycji radosne przygotowania do uczty.

 

 Zdjęcie 3: Boczna ściana Sztandaru z Ur ukazująca czas pokoju.

                Po drugiej natomiast stronie przedstawiono czas wojny, a więc wojowników, rydwany z oszczepnikami, oraz prowadzonych pokonanych jeńców. Panele znajdujące się po bokach skrzyni ukazują zwierzęta w scenach figuralnych i ludzi.

 

Zdjęcie 4: Boczna ściana Sztandaru z Ur ukazująca czas wojny .

                W 2400 r. p.n.e. władzę na terenach zamieszkałych przez Sumerów przejmują Semici. Jedną z czołowych postaci tych czasów był Saron Wielki który zdobył panowanie w mieście Agade. Z czasem podbił on cały Sumer i ogłosił się władcą Sumeru i Agadu. Wnuk Sarona Wielkiego, Naram-Sina ogłosił się Władcą Czterech Stron Świata. Akadyjski okres panowania trwał od roku 2340 do 2200 r. p.n.e.. Później władzę przejęły plemiona Gutejów z gór Zagros. Rządziły one Mezopotamią przez następne 100 lat. Z czasów rozkwitu sztuki sumeryjskiej i akadyjskiej pochodzi  jednym z najwspanialszych zabytków tych czasów  - Stella Naram-Sina. Jest to  płyta z różowego piaskowca pochodząca z około 2250 roku p.n.e., na której przedstawiono zwycięskiego króla akadyjskiego Naram - Sina pokonującego wrogów  Lulubejów z gór Zagros. Stella przedstawia Naram-Sina kroczącego pod górę na czele swojej armii. Jego postać jest znacznie wyższa niż żołnierze. Król ma na głowie tiarę z rogami, co jest atrybutem boskiego charakteru władzy według tradycji sumeryjskiej. Uzbrojony jest on w topór, łuk i sztylet. Ubrany jest w przepaskę na biodrach, krótki kaftan, na nogach zaś ma sandały. Dwie gwiazdy umieszczone na samej górze steli symbolizują bogów: Szamasza i Isztar. Ciekawostką jest to, że bogowie ci zostali przedstawienie w postaci symboli - gwiazd. Jest to najstarsza z odnalezionych Stelli gdzie bóstwa opiekuńcze przedstawione zostały jako symbole astralne.

Zdjęcie 5: Stella Naram-SIna

Sztuka babilońska

Rok 2000 p.n.e. to kres rozwoju sztuki sumeryjskiej. Najazd Elamitów który się w tym czasie dokonał, sprawiło, że Sumer i Akad podzielił się na wiele małych miast – państw. Jednym z ważniejszych miast-państw tego okresu był Babilon. Od 1792 r. p.n.e. Babilonem władał amorycki król Hammurabi podbił inne miasta i dzięki temu stworzył Imperium Babilońskie.

W okresie staro babilońskim rozwój kultury osiągnął szczególny rozkwit. Pomimo wciąż żywej tradycji sumeryjsko – akadyjskiej, dominującą rolę w budownictwie odgrywały wpływy semickie. Przykładami takich budowli są: miasto Mari (Tel al-Hariri), gdzie odnaleziono pozostałości pałacu, siedziby króla Zimri-Lima; świątynia bogini Isztar-Kititum w Nerebtum (Iszczali). Jednakże do najbardziej znanych dzieł tego okresu należy słynna stela z Kodeksem Hammurabiego. Została ona odnaleziona w 1902 r. w Suzie. Stela ta właściwie bardziej przypomina kolumnę na której wyryto tekst słynnego kodeksu.  Nad tekstem została umieszczona płaskorzeźba przedstawiająca zasiadającego na tronie boga Szamasza, który wręcza stojącemu przed nim Hammurabiemu symbole władzy królewskiej. Hammurabi stoi przed bóstwem z rękami uniesionymi w górę w geście modlitwy. Istotne, jest to, że obie wyrzeźbione na steli postacie posiadają indywidualne cechy. Twarze ich posiadają bujny zarost. Cała rzeźba wykonana została w sposób bardzo staranny.

Zdjęcie 6: Stela z kodeksem Hammurabiego

                Ogromnym źródłem wielu artefaktów dla poznania sztuki babilońskiej jest starożytne miasto miasto Babilon. Na obecnym stanowisku archeologicznym, w którym od 1899 roku prowadzi się wykopaliska, odkryto między innymi: Bramę Isztar, Esagilę – świątynię Marduka, mury obronne, kompleks pałacowy, ziggurat Etemenanki, z którym kojarzona jest biblijna Wieża Babel. Do dziś ogromne wrażenie wywołuje monumentalna Brama Isztar, która wzniesiona została za panowania króla Nabuchodonozora II ( 605-562 r. p.n.e.). Poświęcona była ona bogini Isztar. Był to właściwie obiekt który składał się z dwóch połączonych ze sobą bram, tworzących  cztery wieże na planie kwadratu, zwieńczonych krenelażem. Taka konstrukcja tej budowli podyktowana była głównie celami obronnymi. Brama obłożona była glazurowaną cegłą w kolorze niebieskim. Na niej rozmieszczone były wyobrażenia 575 zwierząt, które symbolizowały poszczególne bóstwa: smoki – boga Marduka, byki – Adada i lwy – Isztar. Same drzwi bramy i sklepienie były wykonane z drzewa cedrowego. Obecnie zrekonstruowana Brama Isztar znajduje się z Muzeum Pergamońskim w Berlinie.

 

 Zdjęcie 7: Brama Isztar

Sztuka asyryjska

                Sztuka asyryjska rozwijała się początkowo pod silnym wpływem tradycji sumeryjskich, akadyjskich, później babilońskich. Dzieje państwa asyryjskiego liczone są od pocz. 2000 p.n.e. Oprócz stolicy – miasta  Aszur, do dziś zachowały się pozostałości pałaców w Kalchu (Nimrud), Niniwie, Durszarrukin (Chorsabad). W rozwoju tej sztuki pojawiły się nowe elementy architektoniczne. Jako pierwsze należy wymienić ortostaty. Są to czworoboczne płyty, najczęściej  z alabastru, które służyły do wykładania dolnych części ścian i ozdabiania ich bogatym, starannie wykonanym reliefem. Tematyka tych reliefów była głównie  wojennej, choć spotyka się także sceny z polowań, czy też dworskie. Przedstawienia wojenne ujawniają wiele okrucieństwa. Wydaje się, że głównym celem takich prezentacji była z jednej strony demonstracja siły, a z drugiej wrażenie potęgi jakie miało to wywołać u przybywających na dwór wysłanników innych krajów.

 

 Zdjęcie 8: Fragment ortostatu z Pałacu Sargona w Dur-Szarrukin

                Kolejnym nowym elementem architektonicznym były portale jako ozdobne obramienie drzwi wejściowych. To w nich właśnie  umieszczano strażników bramy – lamassu. Są to wyobrażenia skrzydlatych byków o ludzkich, brodatych twarzach. Głowy byków zostały ozdobione tiarami z rogami, co miało symbolizować potęgę.

 

Zdjęcie 9: Lamassu z Pałacu Sargona w Dur-Szarrukin

                Zarówno ortostaty jak i monumentalne posągi lamassu odnaleźć można w Pałacu Sargona w Dur-Szarrukin. Pałac ten był siedzibą władcy asyryjskiego Sargona II i stanowił kompleks budowli pałacowo-świątynnych. Zbudowany został w latach 717-707 p.n.e., jednak swoją rolę rezydencji królewskiej pełnił dość krótko, bo ok. dwóch lat, kiedy to władca zginął podczas jednej ze swoich wypraw. Pałac składał się z kilkudziesięciu dziedzińców i kilkuset pomieszczeń. Najważniejszym pomieszczeniem była sala tronowa, do której prowadziły trzy wejścia porozdzielane masywnymi filarami. Tron na którym zasiadał władca, umieszczono na podium zdobionym reliefami o tematyce batalistycznej i triumfalne w dużej prostokątnej sali. Liczne korytarze i przejścia przyozdobione były kolorowymi glazurowanymi cegłami. W pałacu tym spotkać można niemal wszystkie rodzaje zdobień które pojawiły się w sztuce asyryjskiej. Były to barwne freski, reliefy czy też ortostaty. Treść tych przedstawień stała się zapisem osiągnięć władcy, czy też inskrypcji na cześć bogów.

Sztuka starożytnej Persji

                Perski czas panowania na terenach Mezopotamii, podzielić można na trzy okresy: okres Achemenidów, okres Seleucydów i Partów, oraz okres Sasanidów. Medowie którzy zamieszkiwali w VII w. p.n.e. tereny północno-zachodniej części Wyżyny Irańskiej, przyczynili się do zniszczenia państwa asyryjskiego. W 550 roku p.n.e. Cyrus ogłosił się królem Persów i Medów. Tak powstała cywilizacja perska. Istotny wpływ na rodzącą się kulturę miały oprócz Babilonii, także Egipt, Asyria i Grecja. Aby poznać kulturę starożytnej Persji warto przyjrzeć się starożytnemu miastu – PERSEPOLIS.  Założone było ono przez Dariusza I w 518 r. p.n.e. Badając pozostałości  architektury perskiej warto zwrócić uwagę na monumentalną bramę zwaną Bramą Wszystkich Ludów. Strzegły jej rzeźby skrzydlatych byków, które są zdecydowanym nawiązaniem do tradycji asyryjskich., Wsparty na czterech kolumnach ogromny portyk , prowadził na prawo do sali hipostylowej – apadany. Do naszych czasów z okresu świetności tej budowli zachowało się tylko 13 kolumn w rozstawie 8,4 m. W pobliżu apadany wzniesiona została sala tronowa nazywana Salą Stu Kolumn (ukończono ją za panowania Artakserksesa I). Było to kwadratowe pomieszczenie o boku 75,0 m przykryte płaskim stropem. Strop ten wsparty był na kolumnach o wysokości dziewięciu metrów umieszczonych w dziesięciu rzędach. Kamienne kolumny miały  specyficzne głowice (tzw. protomy) złożone z dwóch zwierzęcych głów najczęściej byków. Ukształtowanie tych kolumn służyło za oparcie krzyżujących się belek stropu. Poniżej rzeźbionych głów zwierząt  na głowicy umieszczano dwie woluty.  Kolumny o tak unikatowym ukształtowaniu są jednym z najbardziej oryginalnych osiągnięć perskich architektów.

Bibliografia

Hollingsworth M., Sztuka w dziejach człowieka, przekł. S. Rościcki, Warszawa 2006.

Zarys wiedzy o kulturze, Bielsko Biała 2003.

Fedor D., Historia sztuki. Prehistoria i pierwsze cywilizacje, t. 1, tłum. M. Pabisiak, Kraków 2010.

Zdjęcia;

Zdjęcie 1: Mapa Starożytnego Wschodu - http://www.sklep.nina.home.pl/sklep/index.php?p=galleryGalleryShow&iIdLink=303&iType=1&iPhoto=1 z dn. 5.05.2011

Zdjęcie 2: Ziggurat z Ur - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Ziggarut_of_Ur_-_M.Lubinski.jpg&filetimestamp=20090524230505 z dn5.05.2011

Zdjęcie 3: Boczna ściana Sztandaru z Ur ukazująca czas pokoju - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Standard_of_Ur_-_peace_side.jpg&filetimestamp=20061202170021 z dn. 5.05.2011

Zdjęcie 4: Boczna ściana Sztandaru z Ur ukazująca czas wojny - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Standard_of_Ur_-_War.jpg&filetimestamp=20051212215824 z dn. 5.05.2011

Zdjęcie 5: Stela Naram-Sina - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Victory_stele_of_Naram_Sin_9068.jpg&filetimestamp=20071024184227 z dn. 5.05.2011

Zdjęcie 6: Stela  z kodeksem Hammurabiego - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Codice_di_hammurabi_03.JPG&filetimestamp=20090203233000 z dn. 5.05.2011

Zdjęcie 7: Brama Isztar - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Fotothek_df_ps_0002470_Innenr%C3%A4ume_^_Ausstellungsgeb%C3%A4ude.jpg&filetimestamp=20120702171822 z dn. 5.05.2011

Zdjęcie 8: Fragment ortostatu z Pałacu Sargona w Dur-Szarrukin - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Eastern_Antiquities_in_the_Louvre_-_Room_4,_06.JPG z dn. 5.05.2011

Zdjęcie 9: Lamassu z Pałacu Sargona w Dur-Szarrukin - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Human_Headed_Winged_Bull.jpg z dn. 5.05.2011