Szczecin, 11.02.2011r.

dr Mariusz Szajda

recenzent: prof. Ryszard Tokarczyk

 

Tajemnice starożytnego Egiptu ukryte w kamieniu

 

                Cywilizacja starożytnego Egiptu to wysoko rozwinięta kultura w dolinie Nilu z całym wachlarzem osiągnięć technicznych, naukowych, politycznych i kulturowych, która trwała ponad 3500 lat. Państwem kierowali dynastyczni władcy – faraonowie, którym przydawano boskie pochodzenie, uznając ich za synów boga-słońca Re (Ra). Wierzono iż ich dusze żyją tak długo aż ich ciała się nie rozłożą bądź dopóki nie zniknie imię zmarłego i dlatego mumifikowano ciała zmarłych władców, umieszczając je w specjalnie w tym celu budowanych grobowcach.

Poniższa tabela przedstawia podział rozwoju państwa Egiptu na poszczególne okresy.

 

 

 

Okres predynastyczny - 6000 – 3100 p.n.e.

Z okresu btego pochodzą najstarsze zachowane szczątki osad i cmentarzyska z czwartego tysiąclecia p.n.e. odnalezione w pobliżu miejscowości Merimde (w południowo-zachodniej części delty Nilu), Fajum, Badari, Omami, Amra i Gerza. Domy Egipcjan wznoszone w tym czasie to szałasy z trzciny i papirusu, później z rzecznego mułu na szkielecie z drewna. Odnalezione groby mieszkańców osad najczęściej miały owalny kształt, ściany i stropy wzmocnione drewnem i matami. Zmarłych grzebano w pozycji skurczonej, z głową skierowaną na południe i twarzą zwróconą na zachód.

Okres wczesno dynastyczny ok. 3100–ok. 2686 p.n.e.

Okres ten związany jest z założeniem pierwszej dynastii z This i zjednoczeniem Górnego (południowego) i Dolnego (północnego) Egiptu przez Menesa (Narmera). Ostatecznie w tym czasie ukształtowały się wierzenia religijne Egipcjan, powstawała technika, sztuka i pismo hieroglificzne, na szerszą skalę zaczęto stosować miedź, wytwarzano więcej wyrobów ze złota i kości słoniowej. Egipski władca, który rezydował w Memfis, uważany był za wcielenie boga Horusa, który rządził za jego pośrednictwem. Głównymi budowlami które pochodzą z tego okresu i pozostały do dzisiaj są mastaby - rodzaj grobowca, mającego kształt ściętego ostrosłupa na prostokątnym planie. Grobowiec ten składa się z murowanej części nadziemnej oraz podziemnej komory grobowej, połączonych pionowym szybem, który po pogrzebie zasypywano i maskowano. Przykładem może być mastaba al-Fir'aun

 

 

Okres wczesnodynastyczny

W tym okresie pojawia się naturalistyczna plastyka zoomorficzna, kształtuje się kanon proporcji sylwetki ludzkiej w płaskorzeźbie, zauważyć można malowidła ścienne które dają początek polichromowania reliefów. U wejścia do mastab ustawiane były stele. Na uwagę zasługuje Stella FARAONA DŻETA – 4 władca z pierwszej dynastii. W górnej części płyty przedstawiona jest sylwetka świętego ptaka - sokoła, symbolu Horusa stojącego na prostokątnym znaku, w którym znajduje się imię króla, zapisane hieroglifem przedstawiającym kobrę. W dolnej części steli umieszczono fasadę pałacu.

 Innym ważnym artefaktem tych czasów jest Paleta Narmera - wykonana z zielonego łupku, symbolicznie przedstawiająca ostatnią fazę podboju Dolnego Egiptu i tryumf Narmera (Menesa).

 

 

Ważnym elementem wyposażenia grobowców były posągi oraz figurki tzw. uszebti, odgrywające rolę opiekunów i pomocników zmarłego. Posągi pokryte były licznymi hieroglifami.

Stare Państwo - ok. 2686–ok. 2181 p.n.e.

    Rozwój sztuki tego okresu nastąpił w Memfis w czasie panowania  III dynastii. W budownictwie na szeroką skalę zaczęto używać bloków kamienia wapiennego i granitu. W początkowym okresie monumentalna architektura naśladuje formy wypracowane przez budowle wznoszone z cegły i drewna. Nowy element architektonicznym stała się piramida schodkowa. Cegła i drewno używane były nadal, lecz tylko przy budowie pałaców, domów mieszkalnych. To zróżnicowanie materiałowe tłumaczy szczątkowe zachowanie budowli mieszkalnych tego okresu. Starożytne Memfis nie zachowało się. Pozostała natomiast zbudowana w pobliżu (w Sakkara) nekropolia, nad którą dominuje zachowany do naszych czasów, monumentalny grobowiec króla Dżesera (Dżosera). Jest to piramida schodkowa zbudowana w Sakkarze około 2650 p.n.e. przez budowniczego Imhotepa. Ta monumentalna budowla kamienna stanowi część kompleksu grobowego, złożonego z samej piramidy, umieszczonej w północnej części kompleksu, oraz otaczających ją kaplic i dziedzińców o różnym przeznaczeniu. Całość otoczono murem o wysokości 10,0 m. Sama piramida ma wymiary podstawy 121,0 x 109,0 m oraz wysokość 62,5 m. Zbudowana jest z sześciu segmentów w kształcie mastab.

 

W czasie panowania IV dynastii w Gizie powstają największe budowle starożytnego świata. Są to piramidy Cheopsa, Chefrena i Mykerinosa. W pobliżu znajduje się inny wspaniały zabytek tego okresu - Sfinks, będący pierwszą monumentalną rzeźbą Egiptu.Wykuty z ogromnego bloku skalnego (o długości 73 m i wysokości 20 m) pozostawionego w wyrobisku z czasów Cheopsa, posąg leżącego lwa z głową władcy w chuście nemes, prawdopodobnie wizerunek Chefrena. Sama rzeźba ma długość 57 metrów, szerokość 6 m i wysokość 20 m

 

 

Na szczególna uwagę zasługuje piramida Cheopsa. Wzniesiona ok. 2560 r. p.n.e. prawdopodobnie wg projektu Hemona, będąca częścią nekropolii memfickiej, stanowiąca w starożytności miejsce pochówku faraona Cheopsa. Piramida zorientowana jest zgodnie z kierunkami świata. Wielkie bloki kamienne, ważące po 2,5 tony (największe nawet około 15 t - cała budowla składa się z ponad 2,3 mln takich bloków, co sprawia, że piramida Cheopsa jest najcięższą budowlą stworzoną przez człowieka – ma masę ponad 6 milionów ton), zostały ustawione z wielką precyzją. Ściany obłożono licem wapiennym z kamieniołomów w Tura. Z obudowy tej pozostały jedynie fragmenty w jej najniższych warstwach. Ścięty wierzchołek piramidy spowodował, że jej wysokość zmalała do około 137,0 m.

 

 

Nowym elementem architektonicznym okresu Starego Państwa są obeliski. Był to pomnik w formie wysokiego, smukłego słupa, najczęściej o czworobocznej podstawie, wykonanego z jednego bloku skalnego.  Zakończenie słupa ma formę ostrosłupa, często obitego złotą blachą. Już za czasów V dynastii były elementem kultu słońca. Egipcjanie wierzyli, że ich najważniejszy bóg Ra, będący uosobieniem słońca, mieszka właśnie w obeliskach. Z tego też powodu przed świątyniami Ra nie było często żadnych posągów kultowych poza obeliskami. Ustawiano je również parami przy wejściu do świątyni. Pełniły wówczas rolę symbolicznej bramy między niebem a ziemią.

 

W okresie Starego Państwa ukształtował się także w sztuce rzeźbiarskiej egipskiej kanon. Dotyczył on kompozycji i sposobu przedstawiania w rzeźbie postaci:

—  - królowie przedstawiani byli jako osoby młode, w pozycji siedzącej lub kroczącej, były to postacie o najwyższym wzroście.

— - Prezentowane obok żona, córka, to osoby znacznie niższe niż wymagałoby pokazanie naturalnej różnicy;

— - urzędnicy - przedstawiani byli bardziej swobodnie, w scenach stanowiących wizytówkę wykonywanego przez nich zawodu;

— -  lud – zawsze w ruchu, przy pracy;

—W płaskorzeźbie, malarstwie i w rysunku postać przedstawiana była zgodnie ze stałymi zasadami: głowa i kończyny z profilu, barki i oko en face (frontalnie), biodra w ujęciu 3/4 - była to metoda ujmowania człowieka z kilku perspektyw jednocześnie, w przekonaniu, że żaden ważny szczegół nie ujdzie w ten sposób uwagi patrzącego.

—

Średnie Państwo - ok. 2133–ok. 1786 p.n.e.


    Kolejny okres świetności państwa egipskiego, po jego zjednoczeniu przez Mentuhotepa II, rozpoczął się od panowania faraona Amenemhata I, który ponownie uczynił Memfis stolicą państwa. Zaniechano budowy mastab, kontynuowano wznoszenie piramid z cegły i kamienia oraz rozwinięto budowę grobowców kutych w skale. Przykładem grobowców kutych w skale jest grobowiec króla Mentuhotepa-Nebheperte (władcy, który ponownie zjednoczył Egipt). Cechą posągów z tego okresu są duże, odstające uszy. Przykładem może być siedzący posąg Chertihotepa – XII dynastia.

 

 

Nowe Państwo - 1550–1070 p.n.e.

    W tym okresie tym Egipt osiągnął apogeum znaczenia i potęgi. Najważniejsi faraonowie z XVIII dynastii, którzy przyczynili się do ekspansji egipskiej, to Totmes I i Totmes III. Jako znaczącą postać wymienić także należy królową Hatszepsut. Stolicą imperium były Teby, które w tym czasie przeżywały swój największy rozkwit. Dominującą tendencją tego oktesu jest ROZWÓJ ŚWIĄTYŃ. Prowadzą do nich monumentalne aleje procesyjne z szeregami posągów sfinksów ustawionych po obu stronach. Wejście na dziedziniec obramowane jest z dwóch stron potężnymi pylonami. Dalej mogli wejść tylko kapłani i dostojnicy. Zatem to pylony stały się wizytówką świątyń. W tym też okresie utrwalił się typ świątyń - grobowców kutych w skale. Jednocześnie oddzielono miejsce pochówku od świątyni grobowej.  Pylon z greckiego brama, była to wieża o prostokątnej podstawie, wznoszona parami i zwężająca się ku górze. Ściany ich były zdobione reliefami i inskrypcjami chwalącymi czyny faraonów i bogów egipskich. Wewnątrz znajdowały się pomieszczenia o nieznanym dzisiaj przeznaczeniu. W fasadzie umieszczano miejsce służące wywieszaniu flag.  Na szczyt, zwieńczony platformą, prowadziły schody. Przed pylonami ustawiano potężne posągi faraonów.

 

 

Za pylonami rozpościerał się obszerny czworokątny dziedziniec, otoczony portykami. Było to miejsce odprawiania publicznych ceremonii (lud obserwował je z placu przed pylonami). W głębi budowano zazwyczaj salę hypostylową (pomieszczenie, w którym strop oparty jest na kolumnach rozmieszczonych w sposób równomierny na całej powierzchni pomieszczenia), za nią salę ofiarną z ołtarzem i salę pojawień.

W malarstwie i rzeźbie pojawił się nowy sposób przedstawiania wizerunku postaci w tzw. Kontrapoście (jest to kompozycja, w której postać człowieka całym ciężarem spoczywa na jednej nodze przy zrównoważeniu postawy przez lekkie wygięcie tułowia i ramienia w stronę przeciwną). Poprzez odejście od obowiązujących kanonów wytworzył się bardziej naturalistyczny styl w rzeźbie i malarstwie, czyli również w zdobnictwie. Do najbardziej znanych przykładów dzieł tego okresu należą: studium portretu królowej Nefertiti oraz złota Maska Tutanchamona.

 

Do najlepiej zachowanych świątyń Nowego Państwa należą w Tebach:

—  - świątynia w Luksorze,

—  - zespół świątyń w Karnaku,

—  - w Nubii - świątynia w Abu Simbel,

—W Tebach Zachodnich:

—  - grobowce kute w skale, np. Hatszepsut,

—  - grobowce w Dolinie Królów i Dolinie Królowych.

Wierzono że bogowie egipscy  nie mieli swoich siedzib w odległym niebie ale mieszkali w świątyniach. Dlatego też starano się aby świątynie było budowlami wysoce okazałymi. Posągi bóstw nie były jedynie ich wizerunkiem ale samym bóstwem. Świątynia składała się zasadniczo z: pylonów, dziedzińca dla uroczystych obchodów, sali pojawień, sali stołu ofiarnego, pomieszczenia na barkę bóstwa, oraz trzy cele kultowe (w św. grobowej brak pomieszczenia na barkę i cele zastąpiono miejscem kultu zmarłego władcy). Schemat taki odnajdujemy w światyniach w Luksorze jak i w Karnaku.

Ważnym elementem rozwoju sztuki starożytnego Egiptu są rzeźby.  Analizując rzeźbę można wyróżnić:

—  - Frontalizm – rzeźbiono tak by rzeźby można było oglądać tylko od frontu

—  - Statyczność  - brak ruchu

—  - Sposób traktowania ludzkiego ciała

— - widok en face łączy się z widokiem  z profilu, dlatego wizerunki wydają się być bardzo „naciągnięte;

—  - ciała nie interpretuje się jako całości, której części są ze sobą powiązane w sposób proporcjonalny, lecz przedstawia się je jako sumę tych części;

—  - ciało ludzkie staje się zbiorem figur geometrycznych;

—  - twarz nie ma żadnego wyrazu – ta cecha nosi nazwę HIERATYZMU;

—  - włosy wyrażone są w sposób schematyczny;

—  - ramiona opuszczone są wzdłuż ciała, na całej długości

 

Tylko w czasie Echnatona za XVIII dynastii rzeźba osiąga naturalizm, jakiego nie było wcześniej.

Innym elementem rzeźbiarskim są reliefy – płaskorzeźby:

—  płaski (bas-relief) – płaskorzeźba wystaje nad powierzchnię mniej niż połową swej wypukłości

—  wypukły (haut-relief) – płaskorzeźba wystaje nad powierzchnię więcej niż połową swej grubości

—  wklęsły (wklęsłorzeźba) – płaszczyzna powierzchni wystaje powyżej wykonanej kompozycji.

—  technika łączna – płaszczyzna zostaje obrabiana w dwóch kierunkach płaszczyzny.

Niewątpliwie sztuka starożytnego Egiptu zachwycała ówcześnie żyjących ludzi ale także i dziś wzbudza ogromne emocje i tajemnicę.

 

Bibliografia:

Zorm O.,Starożytny Egipt, przekł. P.6 Taracha, Warszawa 2006.

Lipińska J., Historia architektury starożytnego Egiptu, Warszawa 1977

Freeman C., Egipt, Warszawa 1998.

Michałowski K., Karnak, Warszawa 1969.

Michałowski K., Luksor, Warszawa 1971.

Michałowski K. , Teby, Warszawa 1974.

Lipińska J., Historia rzeźby, reliefu i malarstwa starożytnego Egiptu, Warszawa 1978.

Lipińska J., W cieniu piramid, Warszawa 2003.