Szczecin 25.03.2011r.

 

dr Mariusz Szajda

recenzent: prof. Ryszard Tokarczyk

 

Kultura rodząca się w Mykenach – cywilizacja mykeńska


    Kultura mykeńska to najstarsza kultura Grecji kontynentalnej na półwyspie Peloponeskim. Mykeny to najsłynniejsza twierdza Hellady, od której nazwę wzięła cała kultura Achajów, którzy ok. 2000 r. p.n.e. rozpoczęli opanowywanie basenu Morza Egejskiego. Szczyt potęgi ekonomicznej i militarnej a zarazem rozkwit kultury mykeńskiej nastąpił w krótkim okresie 1350-1200 r. p.n.e. (a więc 100 lat po zdobyciu Krety) i zabytki pochodzące z tego właśnie okresu ukształtowały nasze wyobrażenie o całej mykeńskiej cywilizacji.

    O kulturze wczesnomykeńskiej możemy wnioskować niemal wyłącznie na podstawie odkrytych grobów, z których najsłynniejsze to oczywiście monumentalne grobowce tolosowe, ale te stanowiły budowle wyjątkowe, kryjące szczątki członków dynastii panującej.  

    Fortyfikacje twierdzy mykeńskiej istniały zapewne już wcześniej, ale ostateczną formę potężnych murów cyklopowych otrzymały dopiero ok. 1350 r. p.n.e., obejmując niemal cały teren współcześnie widocznej cytadeli. Miasto składało się z pięciu stref. Najniższa i najstarsza strefa to krąg grobowy B i zespół położonych w jej sąsiedztwie budynków datowanych na lata 1625-1520 pne. Budynki te były prawdopodobnie mieszkaniami i warsztatami rzemieślników, dlatego nazwane zostały przez ich odkrywców od znalezionych w nich obiektów: Dom Tarcz, Dom Handlarza Oliwy, Dom Sfinksów. Strefa druga obejmuje krąg grobowy A oraz dzielnicę mieszkaniową z tzw. centrum kultowym i zajmuje dolny taras twierdzy. Trzecią strefę tworzy tzw. dzielnica północna, której funkcja nie jest znana, ale zachowały się fundamenty budynków o pomieszczeniach wyraźnie większych niż w pozostałych, mieszkalnych i kultowych budynkach twierdzy. Mogły to więc być magazyny, ale prawdopodobniejsze jest, że mieściły się to koszary lub budynki o funkcji militarnej i domy wojowników.  Czwartą strefę stanowiła dzielnica tzw. artizanów (rzemieślników pracujących na potrzeby królewskiego dworu), ale resztki okazałego domu z kolumnami wskazują na istnienie tu również domów dworzan. Z dzielnicy artizanów wspinającej się na zbocze akropolu od strony północno-wschodniej było bezpośrednie przejście na zaplecze pałacu królewskiego. Strefa piąta to akropol z królewskim pałacem. Dostęp do pałacu zapewniała stroma droga prowadząca po stoku akropolu do pałacowego propylonu.
Funkcjonalny układ pałacu jest dość prosty, ale finezyjne rozwiązanie przestrzenne i sposób wykorzystania trudnej lokalizacji na szczycie wzgórza nie ma odpowiednika w żadnym z ówczesnych centrów. Zespół pałacowy obejmuje dwie strony szczytu wzgórza i obejmuje propylon, schody prowadzące na górny taras, centralny dziedziniec flankowany salą tronową i królewskim megaronem, oraz schody łączące taras górny z tarasem południowym.

 

 

Akropol połączony jest odrębną drogą z położoną 10 m niżej dzielnicą dworską i strategicznym zapleczem gospodarczym z cysterną i bramą wypadową, co czyni z tych stref samodzielne miasto króla i jego dworu. Jest ono, dzięki ukształtowaniu terenu i układowi komunikacyjnemu oddzielone dzielnicą "żołnierską" od położonego o 45 m niżej dolnego tarasu i stanowi - nawet bez dodatkowych wewnętrznych murów - twierdzę w twierdzy, trudną do zdobycia nie tylko przez wroga zewnętrznego, ale i przez mieszkańców dolnego tarasu. Ten przestrzenno-funkcjonalny układ Myken odzwierciedla w sposób bardzo wiarygodny społeczną strukturę Myken i panujące w nim stosunki i w gruncie rzeczy stanowi wzorzec powielany we współczesnych stolicach, w których demo-kratycznie wybrana "kracja" woli na wszelki wypadek zabezpieczyć się przed nastrojami "demosu".

 

     Cywilizacja mykeńska (czyli achajska) rozwijała się w dość długim okresie 1900-1100 r. p.n.e.  i wraz z nią rozwijała się mykeńska kultura. Przekroczyła ona próg kultury wysokiej dopiero po opanowaniu centrów kultury cykladzkiej i pałaców Krety. Chociaż Mykeny kultury te zniszczyły, bezpośredni kontakt z nimi wywarł niewątpliwy wpływ na rozwój kultury mykeńskiej, ale był to wpływ powierzchowny, nie zmieniający mykeńskiej mentalności. O powierzchowności tego wpływu świadczy z jednej strony akropol mykeński, w którym megaron otrzymał minojską oprawę architektoniczną, z drugiej zaś oddzielenie reprezentacyjnych pomieszczeń królewskich od pomieszczeń o przeznaczeniu ściśle kultowym. Ok. 1200 pne wszystkie pałace kultury mykeńskiej zostały spalone i zburzone. Mykeny utraciły potęgę i prestiż i jakkolwiek ceramika mykeńska była produkowana w dalszym ciągu, zmiana jej stylu wskazuje na początek szybkiego upadku mykeńskiej kultury. Przyczyn katastrofy upatruje się w fali trzęsień ziemi, w najeździe Dorów a także w inwazji tzw. ludów morskich, które zniszczyły państwo Hetytów i zaatakowały Egipt.

    Ważnym artefaktem cywilizacji mykeńskiej jest tzw. Skarbiec Arteusza (grób Agamemnona). Był to gigantyczny grobowiec (tolos) z pozorną kopułą. Do grobowca wchodzi się prostym i niezadaszonym korytarzem (dromos) długości 35,0 m, którego ściany pokrywają kamienne płyty. Nad wejściem umieszczono otwór - tzw. trójkąt odciążający. Trójkąt ozdobiony został pasmowym reliefem. Nad drzwiami o wysokości 5,4 m znajduje się olbrzymia, 120-tonowa belka nadproża o długości 7 m, szerokości 6 m i grubości 1,4 m. Wnętrze grobowca przykryte jest pozorną kopułą o średnicy 14,6 m i wysokości 13,3 m, którą uzyskano dzięki układaniu kolejnych warstw kamieni (w sumie 33) ze stopniowym przybliżaniem ich do siebie, jedynie powyżej nadproża nad drzwiami nie ułożono warstwy kamieni. W miarę budowy kopuły obsypywano ją ziemią zapewniając stabilność konstrukcji. Po pogrzebie cały tolos wraz z dromosem zasypano ziemią. We wnętrzu Skarbca Atreusza od kopuły odchodzi wąski korytarzyk do wykutego w skale małego pomieszczenia (ossuarium), prawdopodobnie miejsca wcześniejszych pochówków.

 

 

    Kobiece figurki terakotowe pojawiły się w kulturze mykeńskiej w połowie XIV w. p.n.e., popularne stały się ok. 1300 r. p.n.e. i były produkowane masowo aż do czasów archaicznych (700 r. p.n.e.). Różne typy figurek nazwano współcześnie od liter greckiego alfabetu, których kształt przypominają - Tau, Psi i Phi. Najwcześniej produkowano figurki "Tau" o splecionych rękach, potem pojawiły się odmiany "Psi" i "Phi". Figurki Psi miały stożkowe korpusy, przystrojone głowy i ręce szeroko rozstawione. Figurki Phi były podobne do Tau i Psi, ale nie miały nakrycie głowy, a jedynie zaznaczenie czaszkę głowy czarną kreską.

Figurki TAU - Najwcześniej produkowane o splecionych rękach i wyraźnie zaznaczonym nakryciu głowy lub fryzurze

Figurki PSI - miały stożkowe korpusy, przystrojone głowy i ręce szeroko rozstawione

 

Figurki Phi często nie miały ozdoby głowy, którą zaznaczano jedynie grubą kreską, a ręce ułożone po bokach korpusu tworzyły stylizowaną tarczę.

 

Ostatnim artefaktem o którym warto wspomnieć jeat maska Agamemnona. Została odnaleziona przez Heinricha Schliemanna, w jednym z grobów na terenie Myken. Jest to wykonany ze złotej blachy wizerunek mężczyzny z brodą i wąsami. Przedstawione rysy twarzy oddają indywidualny charakter zmarłego. Maska ma wymiary 26 cm (wysokość) i 26,5 cm (szerokość), datowana jest na ok. 1500 p.n.e., czyli jest starsza niż czasy wojny trojańskiej. Obecnie znajduje się w zbiorach Narodowego Muzeum Archeologicznego w Atenach.

 

Bibliografia:

Beckett M., Historia malarstwa. Wędrówki po historii sztuki zachodu, przekł. H. Andrzejewska, I. Zych, Warszawa 2007.

Bernhard M.L., Sztuka grecka, Warszawa 1980.

Michałowski K., Jak Grecy tworzyli sztukę, Warszawa 1985.

Fedor D. (red.), Historia sztuki. Grecja, Kraków 2010.

Conolly P., Dodge H., Antyczne miasta, Warszawa 1987.