Szczecin, 25.04.2011r.

dr Mariusz Szajda

recenzent: prof. Ryszard Tokarczyk

 

 Myron, Fidiasz i Poliklet jako wielcy rzeźbiarze czasów Peryklesa

w sztuce Grecji klasycznej

 

    W czasach Peryklesa w płaskorzeźbie osiągnięto pełnię greckiej doskonałości wyrażającą się w podporządkowaniu szczegółów całości kompozycji. Płaskorzeźby były wykonywane z dużą dbałością o każdy detal, nawet od strony niewidocznej dla patrzącego. Rzeźby w tympanonie były ponadnaturalnej wielkości. Umożliwiało to dokładne poznanie ukazywanej historii. Rzeźba tego okresu charakteryzowała się: połączenie idealizmu z realizmem, odtwarzaniem ruchu, nawiązywanie do mitologii, Styl mokrych szat, ukazywanie bogów przy codziennych czynnościach. Słynnymi rzeźbiarzami tego okresu byli: Myron, Fidiasz, Poliklet.

    Myron tworzył w latach 480-445 p.n.e. Był mistrzem rzeźby realistycznej, dynamicznej i perfekcyjnej technicznie. Najczęściej przedstawiał postacie bogów (Zeus, Atena i Herakles w Herajonie), herosów, ale także atletów (oprócz słynnego dyskobola wiemy o Ladasie w Olimpii) - każdy z tych tematów pozwalał na ukazanie aktu męskiego. Słynne były również Myrona wizerunki zwierząt, zachwyt wzbudzała Jałówka na Akropolu.  Wydaje się, że najbardziej znanym dziełem Myrona jest DYSKOBOL. Rzeźbiarz stworzył ją najprawdopodobniej we wczesnym okresie swojej twórczości. Postać jest wyidealizowana, ciało przedstawione w pełnej syntezie. Autor ukazał ruch i wewnętrzny dynamizm postaci w sposób zrównoważony i opanowany. Sportowiec jest ukazany tuż przed wyrzuceniem dysku. Ramiona są ułożone w taki sposób, że wydaje się jakby tworzyły część okręgu. Głowa pochylona ku przodowi akcentuje oś symetrii ciała przebiegającą równolegle do lewej nogi zgiętej w kolanie, dotykającej dużym palcem ziemi. Jego ciało wydaje się przez to proporcjonalne.  Mistrz uwidocznił także większość mięśni, czyli zadbał o szczegóły. Wydaje się jakby atleta został ujęty w momencie spoczynku między dwiema czynnościami, odchyleniem dysku do tyłu, a wyrzuceniem.  Jednocześnie brak emocji na twarzy przedstawianej postaci sugeruje ogromne skupienie. Postać ukazana jest w pełni realistycznie, oddaje naturalny ruch, co jest dowodem na to, że za najwyższy wzór Myron obrał naturę, wybierając z niej najdoskonalsze elementy.

 

Do często kopiwanych rzeźb Myrona należą także Jałówka na Akropolu – rzeźba znajdująca się w muzeach kapitolińskich w Rzymie i Minotaur.

 

 

 

                Fidiasz to jeden z najbardziej znanych rzeźbiarzy greckich. Żył w latach ok. 490 p.n.e. - ok. 430 p.n.e. Przypuszcza się, że Fidiasz nie tylko planował i doglądał wykonania wielu architektonicznych zdobień na budowlach wzniesionych na Akropolu, ale także osobiście wykonał niektóre z nich. Opanował wiele technik artystycznych od malarstwa po odlewy z brązu i rzeźbę w kamieniu. Jedynym oryginalnym dziełem jego autorstwa, jakie zachowało się do naszych czasów, jest Partenon wraz z częścią rzeźb architektonicznych. Na tej podstawie można stwierdzić, że rzeźby jego cechowała rytmika ujęć postaci w ruchu, przedstawionych w akcie lub też z rozwianymi szatami. Niestety rzeźby wolno stojące znamy jedynie z kopii i w związku z tym wszelkie stwierdzenia na temat szczegółów stylu muszą pozostać w sferze przypuszczeń. Wielkość talentu Fidiasza przejawia się w mistrzowskim łączeniu różnych dyscyplin artystycznych oraz w umiejętności organizowania pracy zespołowej (z malarzami, brązownikami itp.).  Wielka indywidualność artysty i jego szkoły wywarły decydujący wpływ na kierunek rozwoju rzeźby greckiej w V w.p.n.e. Jego dzieła znamy przede wszystkim z późnych (rzymskich) kopii i zmniejszonych replik oraz z opisów.

Przykładem rzeźby fidiaszowej jest Atena Partenos. była największą grecką rzeźbą sakralną, jej wysokość wynosiła 12 m (wraz z bazą). Posąg ten uznawany był za jedno z największych dzieł Fidiasza. Wykonany był w technice chryzelefantynowej (ze złota i kości słoniowej). Umieszczony był wewnątrz Partenonu. Rozmiary bazy (bok o długości 8,1 m) zaważyły na planie Partenonu. Statua wyobrażała stojącą, pełną majestatu boginię w hełmie, długim peplosie z egidą na piersi i figurą Nike (o wysokości 1,77 m) na prawej dłoni oraz włócznią i tarczą przy lewym boku. Szczyt jej hełmu zdobił gryf między dwoma sfinksami, egidę – głowa Meduzy, tarczę – amazonomachia i gigantomachia, sandały – centauromachia, a bazę – płaskorzeźbiony fryz ukazujący scenę narodzin Pandory, czemu przygląda się 12 bogów. Na tarczy przedstawione są, pośród Greków walczących z Amazonkami, postacie Peryklesa i Fidiasza. Całość, bogato polichromowana, działała na wyobraźnię wiernych ogromem, bogactwem i dekoracyjnością. Posąg wielokrotnie uzupełniano (kruszec wagi około 1151 kg stanowił bowiem skarb państwa ateńskiego) i reperowano. Prawdopodobnie uległ on zniszczeniu w pożarze między 429 a 485 n.e.. jeśli wcześniej nie został wywieziony do Konstantynopola .

 

Apollo z Kassel to rzymski marmurowy posąg, uważany za w miarę wierną kopię Apollina o przydomku Parnopios ("od szarańczy"), dłuta Fidiasza. O takiej rzeźbie stojącej na ateńskiej Akropolis wspomina Pauzaniasz, pisząc również, że została ufundowana jako wotum za odwrócenie plagi szarańczy. To zupełnie inny Fidiasz niż monumentalne posągi chryzelefantynowe Zeusa Olimpijskiego czy Ateny Parthenos. Apollo był po prostu rzeźbą brązową, w rękach trzymał prawdopodobnie szarańczę i łuk. Kopia została znaleziona w XVIII wieku w ruinach willi cesarza Domicjana pod Rzymem i stanowi jeden z najlepszych zabytków rzymskiej sztuki rzeźbiarskiej.

 

 

Trzecim przedstawicielem doskonalej rzeźby czasów Peryklesa był Poliklet. Był on założycielem szkoły rzeźbiarskiej w Argos działającej jeszcze długo po jego śmierci. Swoją teorię proporcji ludzkiego ciała zawarł w niezachowanym traktacie Kanon (gr. miara, reguła, wzorzec), według którego stopa powinna być równa 1/6 ciała, głowa – 1/8, dłoń 1/10, natomiast wszystkie te wielkości powinny być wielokrotnościami modułu, którym była długość palca u ręki. Praktycznym zastosowaniem swojej teorii uczynił rzeźbę mężczyzny niosącego włócznię, czyli Doryforosa (ok. 450 r. p.n.e.). W tym posągu została także użyta stworzona przez Polikleta zasada kontrapostu. Kanon Polikleta stosowany był w rzeźbie antycznej aż do czasów Lizypa (IV wiek p.n.e.).

Poliklet rzeźbiąc Dryforosa czyli niosącego włócznię,  wprowadził do swojego dzieła zasadę kontrapostu, czyli przeciwwagi: ciężarów, mas, napięć, kierunków. Jest to swobodne ułożenie ciała i zatrzymanie w czasie. Lekkiemu nachyleniu linii bioder odpowiada nachylenie w przeciwnym kierunku linii ramion. Cały ciężar ciała utrzymuje jedna noga mocno przytwierdzona do podłoża, druga delikatnie odsunięta do tyłu pozostaje w spoczynku. Temu układowi nóg odpowiada przeciwne ułożenie rąk: jedna dźwiga włócznię (pracuje), druga jest rozluźniona.Wszystkie części ciała są wyodrębnione, wyraźnie zaznaczone. Pod warstwą skóry i mięśni wyczuwa się ich konstrukcję - kościec. Rzeźba Dryforosa jest harmonijna, spokojna, matematyczne proporcje, którymi szczególnie interesował się artysta, posługując się długością głowy, palca czy nosa jako jednostką miary. Doryforos podobnie jak kurosy archaiczne był raczej modelem, ideałem człowieka, niż kimś realnym.

 

 

 

Kolejną rzeźba Polikleta jest Diadumenos czyli atleta przepasujący czoło przepaską na znak zwycięstwa. Jest to posąg nagiego mężczyzny z opaską wokół głowy, mający 1,86 metra wysokości. Został wykonany ok. 420 roku p.n.e. Postać opiera się na prawej nodze wysuniętej do przodu, ręce są podniesione do góry.

 

 

 

Bibliografia:

Bernhard M.L., Sztuka grecka, Warszawa 1980.

Parnicki-Pudełko S., Architektura starożytnej Grecji, Warszawa 1985.

Michałowski K., Jak Grecy tworzyli sztukę, Warszawa 1985.

Fedor D. (red.), Historia sztuki. Grecja, t.2, Kraków 2010.

Hollingsworth M., Sztuka w dziejach człowieka, przekł. S. Rościcki, Warszawa 2006.

Frontisi C. (red.), Historia sztuki. Od starożytności do postmodernizmu, przekł. I. Badowska, J. Pałęcka, B. Walicka, Warszawa 2006.