Szczecin  16.10.2011r.

dr Mariusz Szajda

Recenzent: prof. Ryszard Tokarczyk

 

Szkoły rzeźbiarskie helleńskiej Grecji

 

               Okres hellenistyczny w dziejach starożytnej Grecji rozciąga się od momentu śmierć Aleksandra Macedońskiego w 323 p.n.e., aż do podboju Egiptu Ptolemeuszy w 30 p.n.e. - ostatniego, niezależnego państwa hellenistycznego. O rozwoju sztuki w tym okresie decydowało wzajemne przenikanie się elementów greckich i orientalnych, z czasem także italskich. Wielu twórców tych czasów, wywodzących się z tradycyjnych ośrodków artystycznych Grecji, poszukiwało nowych form artystycznego wyrazu, które pozwoliły by w sposób pełniejszy odpowiedzieć na potrzeby nowych czasów. Niewątpliwie duży wpływ na kierunek i rozwój sztuki w okresie Grecji helleńskiej miał znaczący, w owym czasie, rozkwit nauk przyrodniczych i filozofii. Zwrócenie twórców w kierunku zainteresowania się człowiekiem, jego rozwojem osobowym, zaowocowało w sztuce licznymi portretami ludzi wszelkich ras, warstw społecznych. Ukazanie człowieka w jego różnych kondycjach zdrowotnych, zarówno zdrowego pełnego życia i werwy, jak również ludzi kalekich, starców czy osoby obarczone słabościami, nałogami zwykłego człowieka. Idealizacja postaci, która dotychczas gościła w sztuce, została zastąpiona dążnościami naturalistycznymi a klasyczna harmonia ustąpiła miejsca ekspresji i kontrastowi brzydoty i piękna. Szczególne silne odzwierciedlenie nowych idei odnajdujemy w rzeźbie greckiej tego okresu. W ramach rozwijającego się nowej idei wykształciły się cztery główne szkoły rzeźbiarskie: ateńska, rodoska, pergamońska i aleksandryjska.

 

Szkoła ateńska

               Szkoła ateńska zwana jest także szkołą klasycyzującą. Jej styl polegał głównie na bezkrytycznym naśladowaniu Praksytelesa, Skopasa czy Lizypa. Z nurtem tradycyjnym nierozerwalnie związany był Damofon z Messeny. Demofon jest autorem wielu rzeźb, kolosalnych posągów stworzonych na potrzeby sanktuariów. Rzeźby te są w głównej mierze inspirowane twórczością Fidniasz. Kolosy były posągami przedstawiającymi grupy bogów: Demeter, Desdemony, Artemidy i Antynosa dla świątyni Desdemony w Lykosura. Z nurtem tradycyjną związany był także uczeń Lizypa, Chares z Lindos, twórca posągu Heliosa wykonanego na zamówienie wyspy Rodos, zwanego Kolosem Rodyjski. Niewątpliwie najsłynniejszym dziełem szkoły ateńskiej jest rzeźba Wenus z Milo (zdjęcie 1), ręki nieznanego autora. Posąg został wykonany z marmuru paryjskiego, z wyspy Paros. Rzeźba mierzy 2,04 metra wysokości i przedstawia półnagą boginię z szatą opuszczoną poniżej linii bioder. Lewa noga bogini prawdopodobnie była wsparta na  żółwiu. Wydaje się, że niegdyś w lewej ręce bogini trzymała jabłko, a ręka trzymająca owoc wsparta była na kolumnie, aby podtrzymywać ciężar owocu. Dziś Wenus z Milo zachwyca swoją naturalnością i przepięknym łukiem linii pleców, będąc inspiracja dla wieku pokoleń artystów.

 

Zdjęcie 1: Wenus z Milo

 

            Kolejnym ważnym dziełem szkoły ateńskiej jest rzeźba dłuta Apolloniosa z Aten, nazwana Torsem Belwederskim, (Zdjęcie 2). Posąg wykonana jest z marmuru i mierzy 1,59 metra wysokości. Według różnych teorii przedstawia prawdopodobnie jednego z bogów: Heraklesa, Prometeusza lub Marsa. Na początku XVI wieku rzeźba weszła w posiadanie Watykanu i została umieszczona na dziedzińcu Belwederu, stąd też wzięła się jej nazwa Tors Belwederski. Do rozsławienia rzeźby przyczynił się w dużym stopniu Michał Anioł, który wielokrotnie ją studiował, był niezwykle zachwycony jej pięknem, proporcjami i sposobem uchwycenia piękna ludzkiego ciała. Podziwiał on starannie odtworzone mięśnie postaci i dynamiczną pozę, nawiązując do niej wielokrotnie w swoich pracach, m.in. w aktach na sklepieniu Kaplicy Sykstyńskiej. Obecnie rzeźba ta znajduje się w Muzeach Watykańskich.

Zdjęcie 2: Tors Belwederski

 

Szkoła aleksandryjska

            Szkoła aleksandryjska specjalizowała się głownie w przedstawianiu tematyki dnia codziennego. Dokładne polerowanie powierzchni, wyjątkowo miękki modelunek, lekkość i finezja gestów oraz erotyczne zabarwienie, nadały rzeźbom pochodzącym z Aleksandrii specyficzny klimat o efektach niemal iluzjonistycznych. Te cechy skłoniły historyków sztuki do nadania rzeźbom szkoły aleksandryjskiej nazwy "antycznego rokoka". Tematyka sielankowa reprezentowana jest przez rzeźby związane z wyobrażeniami Erosa i Psyche, czy też śpiących hermafrodytów. Jednym z niezwykle pięknych i wymownych dzieł tego nurtu jest rzeźba nieznanego autora zatytułowana: Śpiący hermafrodyta (Zdjęcie 3).

 

 Zdjęcie 3: Śpiący hermafrodyta

 

            Rzeźba aleksandryjska to także nurt naturalistyczny, ukazujący ludzi starych i kalekich. Do najbardziej znanych przykładów tego typu twórczości należą dzieła Myrona z Teb przedstawiające postacie: Starego mężczyzny i Pijanej żebraczki (Zdjęcie 4). Przez propagowanie drobnej plastyki zostały spopularyzowane figurki przedstawiające karykaturalne wizerunki karłów i kalek. Ten groteskowy nurt nie ominął także postaci bogów ukazując przebiegłego Hermesa,  podstarzałą Afrodytę, czy też pyszałkowatego Aresa.

 

 Zdjęcie 4: Pijana żebraczka

 

Szkoła pergamońska

            Pergamon był głównym ośrodkiem dla rzeźby starożytnej w kompozycjach barokowych. Podkreślić należy niezwykłą ekspresję i naturalizm tych przedstawień. Szkoła ta słynie przede wszystkim ze scen z jednej strony pełnych ruchu i dynamizmu z drugiej zaś ogromnego patosu i wybujałych form. Najlepszym przykładem szkoły pergamońskiej jest kompozycja przedstawiające Umierającego Gala (Zdjęcie 5)  i Gala zabijającego siebie i żonę (Zdjęcie 6), stanowiące część pomnika upamiętniającego zwycięstwo Attalosa I nad małoazjatyckimi Galami. Rzeźby te cechuje realistyczne oddanie pełnej patosu sceny oraz pełen szacunku stosunek do pokonanych. Umierający Gal to posąg przedstawiający pojedynczą postać. Jego twarz oddaje uczucie bólu, świadomość bycia pokonanym. Jest to istotne novum w kulturze greckiej, ponieważ do tej pory takie przedstawianie postaci nie były obecne w sztuce.

 

Zdjęcie 5: Umierające Gal

 Gal zabijający siebie i żonę to pełne tragizmu ale i bohaterstwa przedstawienie, ukazuje nagiego i bosego wodza galów, podtrzymującego bezwładnie osuwające się ciało zabitej przez siebie żony. On sam w geście heroizmu wbija sobie sztylet w pierś, by nie wpaść w ręce wrogów. Odwrócona, wysoko podniesiona głowa wodza Galów, ukazuje jakże charakterystyczne dla szkoły pergamońskiej, patetyczne, wręcz wyniosłe przedstawienia postaci, dynamizm sceny, uchwycony w rzeźbie.

 

Zdjęcie 6: Gal zabijający siebie i żonę

            Kolejnym znaczącym dziełem szkoły pergamońskiej jest tzw. Ołtarz pergamoński. (Zdjęcie 7). Powyżej cokołu umieszczony był ciągły fryz, zwany Fryzem Wielkim. Jego wysokość wynosiła 2,3 metra, długość natomiast 120 metrów. Fryz ten przedstawiał sceny z gigantomachii czyli walki bogów olimpijskich z gigantami. Na ścianie wschodniej uwieczniono bogów olimpijskich takich: Zeusa, Atenę, Artemidę. Na ścianie zachodniej bogów ziemi i morza, zaś na ścianie południowej bogów światła: Heliosa, Eos, Selenę. Ściany wewnętrzne ołtarza zostały ozdobione płaskorzeźbami, tworzącymi tzw. Mały Fryz. Długość Małego Fryzu wynosiła 79 metrów. Na płaskorzeźbach tych przedstawiona została historia z życia Telefosa, syna Heraklesa, uważanego za mitycznego założyciela Pergamonu. Poszczególne sceny z jego życia ukazano w porządku narracyjnym, stanowiącym niejako swoistą opowieść przedstawionych scen. Wykonane przez kilkunastu artystów rzeźby zdobiące fryz cechuje głęboki realizm przedstawionych scen, charakteryzujący się niezwykłą dynamiką, którą szczególnie podkreślają fałdy szat postaci uchwyconych w ruchu. Jednocześnie przy omawianiu tego dzieła szczególną uwagę należy zwrócić na przedstawiony dramatyzm treści oraz misterną technikę wykonania reliefów.

 

Zdjęcie 7: Fragment Ołtarza pergamońskiego

 

Szkoła rodyjska

            Wyspa Rodos stała się ośrodkiem, w którym powstało rzeźb przedstawiających sceny grupowe. Dzieła te charakteryzują się monumentalizmem w ujęciu postaci. Ich rozmiar potęgowało niebywałe uwielbienie tematyki dramatycznej. Twórcy szkoły rodyjskiej poprzez połączenie ze sobą w jednym dziele kilku postaci, osiągali efekt ożywienia, narastających emocji i ekspresji, nadając dziełu niezwykle dynamiczny i plastyczny charakter. Oglądając czołowe dzieła przedstawicieli szkoły rodyjskiej odnosimy wrażenie, że ukazane sceny realistycznie rozgrywają się na naszych oczach.

            Najbardziej znanym dziełem szkoły rodyjskiej jest niewątpliwie Grupa Laokona (Zdjęcie 8). Dzieło to przedstawia historię Laokoona oraz  jego synów, którzy zostali zabici przez węże morskie. Historia ta została opisana w księdze II Eneidy. Kompozycja Grupy Laokona przedstawia trzy postacie zmagające się w czasie walki z wężami morskimi. Z prawej strony umieszczony został starszy syn, który zdawać by się mogło ma jeszcze szansę uwolnienia się ze śmiercionośnego uścisku węża. Po lewej stronie jest młodszy syn, który już zginął tragiczną śmiercią. Centralna postać to osoba ojca, ukazująca bohaterstwo, siłę, niepojętą energię i wolę walki w obliczu nieuchronnej śmierci. To fascynujące dzieło pełne jest dynamizmu co podkreśla muskulatura i napięcie mięśni bohaterów. Grupa Laokona jest bodajże najbardziej znanym przykładem tendencji barokowych w sztuce hellenistycznej.

Zdjęcie 8: Grupa Laokona

            Równie niezwykłym dziełem szkoły rodyjskiej jest Nike z Samotraki (Zdjęcie 9). Ta marmurowa rzeźba przedstawia postać Nike o ponadnaturalnej wysokości 2,40 metra, (przy czym łącznie ze skrzydłami rzeźba mierzy 3,28 metra). Przypuszcza się, że posąg ten mogła być częścią okrętu. Autorem tego dzieła był prawdopodobnie Pytokritos z Rodos. Rzeźba powstała jako symbol zwycięstwa odniesionego przez Rodyjczyków w wojnie z Antiochem III. Nike z Samotraki to dzieło niezwykle realistyczne, na co może wskazywać zatrzymana
w ruchu, łopocząca na wietrze, szata bogini. Rozpostarte skrzydła oraz wysunięta do przodu noga nadają postaci dynamiki i harmonijność ruchu.

 

 Zdjęcie 9: Nike z Samotraki

 

            Reasumując dokonania szkół hellenistycznych można wyodrębnić następujące cechy charakterystyczne dla rzeźby greckiej tego okresu:

  1. przedstawianie postaci z życia codziennego, o różnym statusie społecznym,
    w różnym wieku,
  2. rezygnacja z frontalnego przedstawiani postaci,
  3. ukazywania ciała w ruchu, w gwałtownych skrętach i obrotach,
  4. przewaga rzeźb przedstawiających sceny grupowe nad pojedynczymi posagami,
  5. następuje triumf aktu kobiecego,
  6. nadanie portretowi postaci pogłębionego rysu psychologicznego,
  7. realistyczne ukazanie postaci,
  8. odrzucenie archetypów doskonałości i piękna, na rzecz postaci groteskowych, zniekształconych,
  9. uwydatnienie emocji i uczuć , zarówno w ruchu, geście, pozie jak i mimice twarzy.

 

            Chociaż rzeźba hellenistyczna jest owocem tradycji odziedziczonej po mistrzach okresu klasycznego, to jednak wyznacza ona nowe kierunki rozwoju dla przyszłych twórców. Twórczość hellenistyczna zaczęła odzwierciedlać całkowicie nową tendencję jaką jest realizm wskazując tym samym na nowe ujęcie piękna.
 

 

Bibliografia:

Bernhard M.L., Sztuka grecka, Warszawa 1980.

Bernhard M.L., Sztuka grecka IV w. p.n.e., Warszawa 1978.

Conolly P., Dodge H., Antyczne miasta, Warszawa 1987.

Bernhard M.L., Sztuka hellenistyczna, Warszawa 1980.

Parnicki-Pudełko S., Architektura starożytnej Grecji, Warszawa 1985.

Michałowski K., Jak Grecy tworzyli sztukę, Warszawa 1985.

Sztetyłło Z., Sztuka grecka, [w:] Sztuka świata, t. 2, Warszawa 1990, s. 35 i n.

Fedor D. (red.), Historia sztuki. Grecja, t.2, Kraków 2010.

 

Zdjęcia:

Zdjęcie 1: Wenus z Milo - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Venus_de_Milo_Louvre_Ma399.jpg&filetimestamp=20070425183223 z dn. 9.09.2011

Zdjęcie 2: Tors belwederski - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Belvedere_torso_by_jmax.jpg&filetimestamp=20070501202113 z dn. 9.09.2011

Zdjęcie 3 : Śpiący hermafrodyta - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Hermaphroditus_Louvre_face.jpg&filetimestamp=20050801175056 z dn. 9.09.2011

Zdjęcie 4:  Pijana żebraczka -

http://www.historiasztuki.com.pl/031_HISTORIA_RZEZBA_2.html z dn.9.09.2011

Zdjęcie 5: Umierającey Gal - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Dying_gaul.jpg&filetimestamp=20100128052530 z dn. 9.09.2011

Zdjęcie 6: Gal zabijający siebie i żonę - http://www.historiasztuki.com.pl/031_HISTORIA_RZEZBA_2.html z dn.9.09.2011

Zdjęcie 7: Fragment Ołtarza pergamońskiego -http://en.wikipedia.org/wiki/File:Pergamonmuseum_-_Antikensammlung_-_Pergamonaltar_02-03.jpg, z dn. 9.09.2011

Zdjęcie 8: Grupa Laokona

http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Laocoon_Pio-Clementino_Inv1059-1064-1067.jpg&filetimestamp=20100117151945, z dn. 9.09.2011

Zdjęcie 9: Nike z Samotraki - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Nike_of_Samothrake_Louvre_Ma2369_n4.jpg&filetimestamp=20070509145631, z dn 9.09.2011