Szczecin, 18.05.2012r.

dr Mariusz Szajda

recenzent: prof. Ryszard Tokarczyk

 

Architektura wczesnego gotyku w Anglii    

           

        Gotycką architekturę angielską podzielić można na trzy okresy, które zdecydowanie odbiegają od znanych z kontynentu europejskiego podziału na wczesny, dojrzały i późny gotyk. Gotyk który pojawił się w Anglii swoimi korzeniami sięga stylu francuskiego, jednakże z czasem zostaje on dostosowany do angielskich tradycji budowlanych. Wyróżnić zatem można trzy podstawowe okresy gotyku w Anglii: 1 – Early English, czyli styl wczesno angielski lub też zwany staro angielskim datowany na okres od ok. 1170 do 1240 roku; 2 – Decorated Style, czyli styl dekoracyjny, datowany na okres od ok. 1240 – 1330 roku; 3 – Perpendicular Style, czyli styl perpendykularny lub wertykalny, datowany na okres od ok. 1330 – 1530 roku.

            Anglia i Francja od połowy XII wieku prowadziła ożywiona wymianę kulturową. Zaowocowało to pojawieniem się w stylu późnoromańskim angielskim nowymi elementami architektonicznymi. Było to sklepienie krzyżowo- żebrowe i  ostrołuki. Jeśli chodzi o sklepienie krzyżowo – żebrowe to pojawiło się ono w Anglii dość wcześnie bo już w 1100 roku w katedrze w Durham, jednakże zastosowano je jedynie do pokrycia naw bocznych.

  Zdjęcie 1:  katedra w Durham - wnętrze

           

            Dobrym przykładem ekspansji francuskiego gotyku jest katedra w Canterbury. Kościół ten związany był historycznie z osobą arcybiskupa Tomasa Becketa. Został on zamordowany w swojej katedrze właśnie w Canterbury 29 grudnia 1170 roku przez ludzi króla Henryka II. Już trzy lata później papież ogłosił go świętym kościoła katolickiego co niewątpliwie upowszechniło tradycję pielgrzymowania do jego grobu. Niespełna rok później katedra spłonęła, zresztą zapewne nieprzypadkowo. Zakonnicy zarządzający katedrą bardzo szybko przystąpili do odbudowy tego szczególnego dla ówczesnych miejsca i ogłosili konkurs architektoniczny, zakładając przy tym aby pozostałości ruin starej katedry zostały włączone w nową budowlę. Otwartość na nowe trendy – szczególne te płynące z Francji spowodowała, że konstruktorem odbudowywanej katedry został francuz Wilhelm z Sens.  Udało się Wilhelmowi w stare mury tchnąć nowego ducha i przedłużyć chór katedry w kierunku wschodnim. Pozostałe elementy architektury gotyckiej francuskiej uwidoczniły się: w sześciopolowym sklepieniu żebrowym, trzykondygnacyjnej elewacji ściany, podwójnych arkadach empory, czy też zastosowaniu cienkich służek en-delit. Prace Wilhelma przerwał w 1178 roku nagły wypadek, co spowodowało jego powrót do Francji. Dalsze prace poprowadził jego imiennik z Anglii.

 

Zdjęcie 2: katedra w Canterbury – widok na zewnątrz

 

 Zdjęcie 3: katedra w Canterbury – widok wewnątrz

            Wilhelm Angielski stworzył dwie niezwykłe przestrzenie w obrębie katedry: kaplicę św. Trójcy i okrągłą kaplicę mariacką zwaną corona. Kaplica św. Trójcy która powstała za ołtarzem, tworzy półokrągłą absydę z obejściem, za nią zaś dobudowano niemała okrągłą kaplicę corona zawierającą relikwiarz z głową św. Tomasz Becketa. Te nowe części katedry zachwycały wspaniałymi ogromnymi witrażami opowiadającymi dzieje świętego Tomasza, z innych zaś interesujących rozwiązań pojawiła się empora przechodząca w prawdziwie francuskie tryforium. Żywy kult relikwii spowodował, że rozpoczęła się całą fala pielgrzymek do tego miejsca. To spowodowało, że budowa kolejnych kościołów w Anglii inspirowana była  nowym stylem z Canterbury. W tej perspektywie wydaje się, że najważniejszą budowlą stylu wczesno angielskiego jest katedra w Salisbury.

 

 Zdjęcie 4: katedra w Salisbury – widok na zewnątrz

            Katedra w Salisbury została wzniesiona w latach ok. 1220-1320 roku. Jej zasadniczą część – prezbiterium z kaplicą Świętej Trójcy, główny transept oraz korpus nawowy – wzniesiono w ciągu zaledwie 38 lat. Wertykalną dominantą świątyni jest wzniesiona na skrzyżowaniu naw strzelista, kwadratowa w planie, wieża ze smukłym ośmiobocznym hełmem w formie iglicy. Wieża, o wysokości 123 m, jest najwyższą wieżą kościelną na terenie Anglii. Katedra ta jest trójnawową bazyliką, z dwoma transeptami i prostokątnie zamkniętym prezbiterium, otoczonym ambitem. Oś wschodnią katedry zamyka kaplica Świętej Trójcy w formie trójnawowej hali z niewielkim wydzielonym prostokątnym prezbiterium na osi. Mniej więcej na wysokości połowy długości całej katedry,  usytuowany jest dwunawowy transept. Architektura katedry oznacza się jednolitością, całe wnętrze jest nakryte sklepieniem krzyżowo-żebrowym (choć jest mały wyjątek -i skrzyżowanie naw, nakryte sklepieniem gwiaździstym). Na zewnątrz tej niezwykłej budowli ściany są oszkarpowane, przypory uskokowe oddzielają poszczególne przęsła. 5Masywne grube mury są rozświetlone ostrołukowymi oknami. Katedra zawiera cechy klasycznego gotyku angielskiego: plan katedry odznacza się klarownością, regularnym rozplanowaniem; rzut katedry zawiera tylko kąty proste; korpus nawowy, prezbiterium, jak i kaplica Św. Trójcy oparte są na wspólnych osiach biegnących z zachodu na wschód; obejście chórowe jest niskie i zgodne z wysokością naw bocznych - prowadzi ono do kaplicy; natomiast zarezerwowane dla duchowieństwa prostokątne prezbiterium oddzielone jest ze wszystkich stron przegrodą; w formie zewnętrznej bryła katedry odznacza się klarownością, która odzwierciedla hieratyczny charakter nie tylko samej budowli, lecz także porządek społeczny w średniowiecznej Anglii. W konstrukcji katedry w Sulisbury odnaleźć można także takie elementy które zdecydowanie różnią ją od francuskiego gotyku. Po pierwsze świątynia nie jest wzniesiona w centrum miasta (jak to najczęściej czynili Francuzi) ale na peryferiach Salisbury, na rozległym wydzielonym terenie pozbawionym zwartej zabudowy, po drugie zaś francuska przeźroczysta diafaniczna, oparta na spiętrzeniu łuków oporowych, została tu zastąpiona monumentalnością, prostotą, uporządkowanym zespoleniem brył.

 

 Zdjęcie 5: katedra w Salisbury - wnętrze

            Kolejną budowlą która swoim pięknem oddaje idee early english jest katedra w Lincoln. Po nieszczęsnym pożarze została ona odbudowana w roku 1192.

 

 Zdjęcie 6 : katedra w Lincoln

            Podobnie jak katedra w Canterbury, świątynia w Lincoln ma dwa transepty, obejście chórowe, trzy kondygnacje, pierwotnie sześciopolowe sklepienie krzyżowe. Jednakże przy budowie tej katedry wszystkie elementy zostały ulepszone, tworząc nowe rozwiązania dla angielskiego gotyku. Szczególnym elementem kościoła jest chór wybudowany ok. 1210 roku. Zostały tam zastosowane dwa interesujące rozwiązania (mistrz Gotfryd z Noiers). Po pierwsze synkopowo zaaranżowana, dwuwarstwowa ślepa arkatura w nawach bocznych, i drugie rozwiązanie: tzw. szalone sklepienie głównego chóru „crazy vaults” (rozbudowane zostało sześciopolowe  sklepienie z Canterbury do ośmiu pól na każde przęsło; podział ten został dokonany w sposób niesymetryczny).

 

 Zdjęcie 7: „szalone sklepienie” głównego chóru w katedrze w Lincoln

Kapitele i konsole w katedrze w Lincoln zdobi angielska odmiana kapiteli z pączkami, tzw. stiff leaf.

 

Zdjęcie8: kapitele z pączkami w katedrze w Lincoln

        Jednak niewątpliwie największe uznanie budzi w budowli  sklepienie – to właśnie  długie żebro  szczytowe kieruje wzrok widza ku wschodowi. Z każdego wierzchołka podpory przyściennej wybiega siedem wachlarzowo ułożonych żeber i na linii żebra szczytowego spotykają się one z żebrami biegnącymi z naprzeciwka. Najbardziej wewnętrzne żebra łączą się z krótkimi poprzecznymi żebrami wychodzącymi z żebra szczytowego, daje to rzut gwiazdy. Jest to zdecydowanie pierwsze sklepienie gwiaździste w Europie ukończone przed 1237-39.

 

Zdjęcie 9: katedra w Lincoln - wnętrze

        Całkowicie inne rozwiązania w stylu early english obrała sztuka budownictwa w Anglii Zachodniej. Tutaj szczytowym osiągnięciem rodzącego się gotyku jest katedra w Wells. Kościół ten wzniesiono w latach  1180-1425. Jest to bazylika z potrójną nawą krzyżową i dwoma niskimi wieżami od frontu. Wieże tylko w niewielkim stopniu są wyższe od elewacji nawy głównej. Katedra w Wells szczególną uwagę przyciąga ze względu na najpiękniejszą fasadę parawanową (screen facades) w Anglii. Ta niezwykła fasada jest tylko luźno związana z otwierającym się na nią korpusem ale  także rozpościera się ona daleko poza budynek kościoła. Silnie eksponowane przypory rozczłonkowują bryłę budynku w pionie. Na całej fasadzie – rozstawione jak na scenie – występują rzeźby: są to postacie świetych naturalnej wielkości na przyporach, nad całością widoczny tronujący Chrystus oraz reliefy na powierzchni pendentywów. Dzięki temu rozpościera się przez widzem całą święta historia, będąca przedstawienie niebieskiego Jeruzalem. W budownictwie angielskim portale zachodnie nie odgrywają tak znaczącej roli jak w katedrach francuskich – po prostu nikną one w cokole fasady. Na obramieniach portali bark jest form rzeźbiarskich.

 

Zdjęcie 10: katedra w Wells

            We wnętrzu katedry długie rzędy jednakowych filarów obstawione są wiązkami cienkich służek po trzy i w ten sposób dźwigają odpowiednio profilowane arkady. Zachwyca bogactwo ozdobnych kapiteli ze szczególnie wyszukanymi stiff leafs, pomiędzy którymi pojawiają się liczne figurki zwierząt i ludzi. Wnętrze budowli  zdominowane jest przez masywne nożycowate przecinające się łuki wzmacniające skrzyżowanie nawy głównej z transeptem. Zostały one wybudowane z przyczyn statycznych, ponieważ wieża nad skrzyżowaniem naw zaczęła grozić zawaleniem.

 

Zdjęcie 11: katedra w Wells - wnętrze

            Podsumowując rozważania dotyczące stylu early english należy zwrócić uwagę na innowacyjność w podjęciu rozwiązań gotyckich wyniesionych z francuskich katedr i umiejętność przeszczepienia go na ziemie angielskie. Styl wczesno angielski nie jest stylem odtwórczym ale w piękny sposób nadaje gotyckim europejskim ideą własną wymowę.

 

Bibliografia:

Hollingsworth M., Sztuka w dziejach człowieka, Arkady Warszawa 2006.

Frontisi C. (red), Historia sztuki. Od starożytności do postmodernizmu, Wyd. Świat. Książki, Warszawa 2006.

Kowalczyk S., Historia kultury, UMCS Lublin 1996.

Sagner K. , Gotyk, przeł. P. Taracha, Warszawa 2006.

Bochnak A., Historia sztuki średniowiecznej, Warszawa 1973
Duby G., Czasy katedr. Sztuka i społeczeństwo 980-1420, przeł. K. Dolatowska, Warszawa 1986.
Guriewicz A., Problemy średniowiecznej kultury ludowej, Warszawa 1987.
Huizinga J., Jesień średniowiecza, Warszawa 1974.
Le Goff J., Kultura średniowiecznej Europy, Warszawa 1970.

Pevsner N., Historia architektury europejskiej, t. 1, Warszawa 1979

Gimpel J., Jak budowano w średniowieczu, Warszawa 1968.

Zdjęcia:

Zdjęcie 1 – wnętrze katedry w Durhem - http://www.visitbritainsuperblog.com/2011/04/harry-potter-film-locations/ z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 2 – katedra w Canterbury - http://en.wikipedia.org/wiki/File:Canterbury_Cathedral_-_Portal_Nave_Cross-spire.jpeg z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 3 – katedra w Canterbury wnętrze - http://pl.wikipedia.org/w/index.php?title=Plik:Canterburyintr.JPG&filetimestamp=20060628132704 z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 4 – katedra w Salisbury - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Salisbury_Cathedral_-_geograph.org.uk_-_1051982.jpg z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 5– katedra w Salisbury – wewnątrz - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Catedral_de_Salisbury_-_Font.JPG z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 6 – katedra w Lincoln - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Lincoln_Cathedral_-_West_Front_-_geograph.org.uk_-_694536.jpg z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 7: „szalone sklepienie” głównego chóru w katedrze w Lincoln -  http://www.medart.pitt.edu/image/england/lincoln/cathedral/interior/Lincoln-cath-int-004-s.jpg z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 8: kapitele z pączkami w katedrze w Lincoln - http://petermullins.blogspot.com/2010/11/giottos-bones.html z dn. 10.10.2011\

Zdjęcie 9: katedra w Lincoln – wnętrze - http://camberwellillustration.blogspot.com/2010_12_01_archive.html z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 10: katedra w Wells - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:%22Head_On%22_View_of_Wells_Cathedral_-_geograph.org.uk_-_22865.jpg z dn. 10.10.2011

Zdjęcie 11: katedra w Wells – wnętrze - http://commons.wikimedia.org/wiki/File:Cateral_de_Wells_-_Arc_tisora.JPG z dn. 10.10.2011.